Stomia to chirurgicznie wykonany otwór w brzuchu, przez który organizm wydala treść jelitową lub mocz, omijając naturalną drogę. Osoba z wyłonioną stomią (czyli stomik) korzysta na co dzień ze specjalnych wyrobów stomijnych, które umożliwiają zbieranie wydalin i utrzymanie higieny. Dla początkujących stomików cały ten nowy świat sprzętu może wydawać się skomplikowany. Warto więc przyjrzeć się, jakie sprzęty i akcesoria stomijne są dostępne oraz z jakimi wyzwaniami najczęściej mierzą się ich użytkownicy. Poniższy przewodnik przeprowadzi Cię przez rodzaje wyrobów stomijnych oraz podpowie, jak radzić sobie z typowymi problemami, które mogą pojawić się podczas codziennego użytkowania.
Rodzaje wyrobów stomijnych – przegląd podstawowego sprzętu
Pod pojęciem wyrobów stomijnych kryją się wszystkie produkty potrzebne do zabezpieczenia stomii i skóry wokół niej. Podstawowy sprzęt stomijny składa się z worka stomijnego na odchody oraz elementów mocujących do ciała. Dostępne są różne rodzaje worków i systemów, które można dopasować do indywidualnych potrzeb pacjenta. Poniżej omawiamy najważniejsze elementy wyposażenia stomijnego:
Sprzęt stomijny jednoczęściowy
W systemie jednoczęściowym worek stomijny jest zintegrowany z przylepną płytką (flanszą) mocującą. Oznacza to, że cały sprzęt stanowi jedną całość – worek z przyklejonym przylepcem. Taki worek przykleja się bezpośrednio do skóry wokół stomii, a gdy przychodzi pora na wymianę, usuwa się go w całości (razem z płytką). Rozwiązanie jednoczęściowe jest cenione za prostotę: zakładanie i zdejmowanie worka przebiega szybko, co jest ważne szczególnie dla nowych stomików lub osób mniej sprawnych manualnie. Worki jednoczęściowe są zazwyczaj cienkie i miękkie, dzięki czemu są bardziej dyskretne pod ubraniem. Minusem może być częstsze odklejanie od skóry przy każdej zmianie – częsta wymiana całego zestawu może lekko podrażniać skórę. Wiele osób jednak wybiera ten system ze względu na wygodę i łatwość obsługi.
Sprzęt stomijny dwuczęściowy
W systemie dwuczęściowym worek stomijny stanowi osobny element niż przylepna płytka. Najpierw przykleja się do skóry płytkę stomijną (tzw. flange), która pozostaje na brzuchu przez dłuższy czas (często 2–3 dni lub według zaleceń). W płytce znajduje się otwór na stomię, a zewnętrzna część płytki służy do przyłączenia worka. Worek stomijny posiada specjalne mocowanie (np. pierścieniowe kliknięcie lub przyklejane), które łączy się z przylepcem. Dzięki temu worek można wielokrotnie odpinać i wymieniać na nowy, bez odklejania samej płytki za każdym razem. Sprzęt dwuczęściowy jest bardziej elastyczny w użytkowaniu – pozwala na szybką zmianę worka np. w toalecie, zostawiając płytkę na skórze. Zmniejsza to częstotliwość bezpośredniego kontaktu skóry z klejem, co bywa korzystne przy wrażliwej skórze. Należy jednak nauczyć się prawidłowo łączyć worek z płytką, aby system był szczelny. Sprzęt dwuczęściowy bywa też nieco bardziej odstający od ciała (przez obecność łącznika), więc może być minimalnie bardziej widoczny pod ubraniem niż system jednoczęściowy. Mimo to wielu stomików prowadzących aktywny tryb życia docenia dwuczęściowe worki za ich funkcjonalność i oszczędność (rzadziej wymieniana płytka oznacza mniej zużytych materiałów).
Rodzaje worków stomijnych: otwarte, zamknięte i urostomijne
Worki stomijne – niezależnie od systemu jedno- czy dwuczęściowego – występują w różnych wariantach dopasowanych do rodzaju stomii oraz charakteru treści, która do nich trafia. Możemy wyróżnić przede wszystkim:
- Worki otwarte (drenażowe) – posiadają otwierane dno (np. klips lub zgrzewany rzep), przez które można okresowo wypuścić zawartość. Stosuje się je głównie przy ileostomii (stomii na jelicie cienkim) oraz przy kolostomii, gdy stolec jest płynny lub półpłynny. Umożliwiają wygodne opróżnianie worka bez konieczności częstej wymiany na nowy. Po opróżnieniu worka otwartego wystarczy go oczyścić i ponownie zamknąć. To praktyczne rozwiązanie, gdy wydaliny są częste lub rzadkie w konsystencji.
- Worki zamknięte – nie mają otwieranego dna, przeznaczone są do jednorazowego napełnienia i wyrzucenia. Taki worek zdejmuje się i zakłada nowy w całości. Używane są najczęściej przez osoby z kolostomią na jelicie grubym, u których stolce są uformowane i wydalane rzadziej (np. kilka razy na dobę). Worki zamknięte sprawdzają się, gdy nie ma potrzeby częstego opróżniania – zapewniają nieco większą dyskrecję, bo po użyciu się je szczelnie zamyka i utylizuje.
- Worki urostomijne – specjalny typ worków przeznaczony dla osób z urostomią (stomią odprowadzającą mocz z układu moczowego, np. po zabiegach na pęcherzu). Worki te są stale otwarte od dołu i posiadają zaworek (kranik), przez który można upuszczać mocz. Zazwyczaj mają też zabezpieczenie antyrefluksowe, by mocz nie cofał się z powrotem do stomii. Worki urostomijne opróżnia się kilka razy dziennie poprzez odkręcenie kranika, a zamienia na nowy zwykle co dobę lub według potrzeb. Muszą być wykonane z materiałów zapobiegających przenikaniu zapachu moczu.
Wszystkie rodzaje worków mogą dodatkowo posiadać udogodnienia, takie jak filtr węglowy (neutralizujący zapachy i uwalniający gazy, aby worek nie „balonował”) czy miękką wyściółkę po stronie dotykającej skóry dla większego komfortu. Rozmiar i pojemność worka dobiera się indywidualnie – są mniejsze worki (np. do kolostomii dla osób z formowanym stolcem) oraz większe (często używane przy ileostomii, gdzie treści jest więcej). Dostępne są także worki przezroczyste lub beżowe (nieprzezroczyste) – przezroczyste ułatwiają obserwację stomii (często używane krótko po operacji), a cieliste/beżowe zapewniają większą dyskrecję na co dzień.
Płytki stomijne (przylepce) i kształt stomii
Płytka stomijna to część sprzętu dwuczęściowego, którą przykleja się wokół stomii na skórze. W systemach jednoczęściowych płytka jest zintegrowana z workiem, ale również spełnia tę samą funkcję – przytwierdza sprzęt do ciała i uszczelnia okolicę stomii. Płytki wykonane są z materiału hydrokoloidowego, który przywiera do suchej, czystej skóry, tworząc szczelną barierę. Otwór płytki musi być docięty na wymiar stomii – zbyt duży otwór odsłoni fragment skóry i może skutkować podciekaniem treści, a zbyt mały może uciskać stomię.
Warto wiedzieć, że stomie mają różne kształty i ułożenie względem powierzchni ciała. Dlatego dostępne są płytki płaskie oraz wypukłe (konwekser). Płytka wypukła ma wyprofilowane wybrzuszenie, które pomaga uszczelnić stomię wklęsłą lub zapadniętą poniżej poziomu skóry – wywiera lekki nacisk wokół stomii, „wyciągając” ją nieco na zewnątrz, co poprawia szczelność. Z kolei płytki płaskie stosuje się przy stomiach wystających i takich, gdzie okolica jest równa. Niektóre płytki mają też specjalne kołnierze usztywniające czy mikropierścienie, by jeszcze lepiej dopasować się do ciała.
W ofercie specjalistycznych sklepów medycznych (np. sklepu Medicus) dostępne są rozmaite rodzaje worków i płytek stomijnych od renomowanych producentów. Można znaleźć systemy jedno- i dwuczęściowe w różnych rozmiarach, worki otwarte, zamknięte, urostomijne, a także płytki płaskie i wypukłe dopasowane do potrzeb pacjenta. Dzięki współpracy sklepów z producentami takimi jak Coloplast, ConvaTec czy Salts, stomicy mają dostęp do wysokiej jakości sprzętu o sprawdzonym działaniu. Szeroki wybór pozwala dobrać zestaw idealnie dopasowany do danego typu stomii i stylu życia użytkownika.
Akcesoria stomijne i pielęgnacja skóry wokół stomii
Oprócz podstawowego sprzętu (worka i przylepca) istnieje cała gama akcesoriów stomijnych, które wspierają codzienną pielęgnację oraz podnoszą komfort życia ze stomią. Dla początkującej osoby ze stomią nazwy tych wszystkich dodatków mogą brzmieć obco, ale warto je poznać – często właśnie dzięki akcesoriom udaje się rozwiązać drobne problemy i uniknąć powikłań skórnych. Oto najpopularniejsze akcesoria stomijne i ich zastosowanie:
- Pasty uszczelniające – miękka masa (najczęściej na bazie hydrokoloidu) w formie tubki, służąca do wypełniania nierówności skóry wokół stomii. Nakłada się ją wokół stomii przed przyklejeniem płytki, aby zlikwidować ewentualne zagłębienia, blizny czy fałdki skóry, przez które mogłaby podciekać treść. Pasty uszczelniają również minimalne przestrzenie między otworem w płytce a stomią. Niektóre pasty mają dodatkowo właściwości gojące drobne podrażnienia (np. zawierają środki przeciwzapalne).
- Pierścienie uszczelniające (ochronne) – okrągłe miękkie krążki z materiału hydrokoloidowego, które nakłada się dookoła stomii. Działają podobnie jak pasta, ale są w formie stałego pierścienia – również wypełniają nierówności i zwiększają szczelność przylegania sprzętu. Można je formować palcami, rozciągać i dopasowywać do kształtu stomii. Pierścienie są wygodne w użyciu i świetne dla osób, u których często dochodzi do podciekania – tworzą dodatkową barierę ochronną dla skóry.
- Pudry stomijne – specjalne zasypki do skóry wokół stomii. Stosuje się je, gdy skóra jest podrażniona, sączy się lub jest bardzo wilgotna (np. od potu czy wycieków). Puder osusza zmacerowaną skórę i pomaga w jej gojeniu, tworząc suchą warstwę, na którą lepiej przyklei się nowy sprzęt. Uwaga: pudru używa się oszczędnie – nadmiar może pogorszyć przyczepność przylepca, więc wystarczy lekko oprószyć zmienione miejsca, a nadwyżkę strzepać.
- Chusteczki i gaziki do oczyszczania skóry – nasączone specjalnymi płynami (najczęściej bezalkoholowymi) służą do delikatnego oczyszczenia skóry wokół stomii z resztek kleju i treści jelitowej podczas zmiany sprzętu. Są łagodne dla skóry i często mają działanie łagodzące. Dzięki nim łatwo utrzymać higienę bez podrażniania rany mydłem (zwykłe mydła mogą zostawiać osad i pogarszać przyczepność przylepca).
- Spraye i chusteczki ochronne (barierowe) – tworzą na skórze cienką, niewidzialną warstwę ochronną. Taki film ochronny zabezpiecza skórę przed kontaktem z drażniącymi enzymami z treści jelitowej oraz przed bezpośrednim działaniem kleju. Spraye barierowe są proste w użyciu: po oczyszczeniu skóry wystarczy popsikać okolicę stomii i odczekać kilka sekund do wyschnięcia, po czym przykleić nowy worek/płytkę. Bariera jest szczególnie polecana, jeśli skóra łatwo się podrażnia lub była wcześniej uszkodzona.
- Zmywacze do przylepca (removerny) – dostępne w formie sprayu lub chusteczek nasączonych płynem. Ułatwiają bezbolesne odklejanie zużytej płytki lub worka jednoczęściowego. Wystarczy spryskać krawędź przylepca lub przetrzeć chusteczką, a klej się neutralizuje – sprzęt odchodzi od skóry bez ciągnięcia i ryzyka uszkodzenia naskórka. To bardzo pomocne dla osób o wrażliwej skórze i przy częstych zmianach worków.
- Neutralizatory zapachów – środki w postaci kropelek lub sprayu, które aplikuje się do wnętrza worka stomijnego. Mają za zadanie zredukować przykre zapachy wydalin. Często zawierają składniki pochłaniające lub maskujące zapach, dzięki czemu przy otwieraniu lub wymianie worka woń jest mniej wyczuwalna. Niektóre worki mają już wbudowane filtry węglowe pochłaniające zapach, ale dodatkowe neutralizatory mogą dać większy komfort psychiczny stomikowi przebywającemu w towarzystwie innych osób.
- Półpierścienie i paski mocujące – nazywane też czasem półksiężycami stomijnymi, to wąskie kawałki przylepnego materiału (zwykle hydrokoloidowe lub włókniste), które nakleja się na brzegach przytwierdzonej już płytki lub worka. Działają jak dodatkowe „plastry” wzmacniające trzymanie się sprzętu na ciele. Przydają się, gdy rogówka płytki zaczyna się odklejać na brzegach lub gdy planujemy aktywność fizyczną i chcemy lepiej zabezpieczyć sprzęt przed odklejeniem. Można nakleić dwa lub trzy takie paski dookoła, aby dodać pewności, że wszystko pozostanie na swoim miejscu.
- Nożyczki do docinania – choć zwykłe nożyczki też spełnią swoją rolę, dostępne są specjalne nożyczki stomijne o zaokrąglonych końcach, które ułatwiają precyzyjne wycięcie otworu w płytce (zgodnie z kształtem stomii) bez ryzyka przecięcia worka czy skaleczenia. Są niewielkie i wygodne, stanowią praktyczny drobiazg w zestawie stomijnym.
- Pasy stomijne (hernialne) – szerokie, elastyczne pasy noszone wokół brzucha, zapinane na rzepy. Ich głównym zadaniem jest podtrzymanie powłok brzusznych i zapobieganie powstawaniu przepukliny okołostomijnej, zwłaszcza u osób aktywnych lub po dużnych operacjach. Pasy te także stabilizują sprzęt stomijny – mogą pomóc utrzymać worek na miejscu podczas ruchu, a dodatkowo spłaszczają go nieco, czyniąc mniej widocznym pod ubraniem. Są różne rozmiary i wysokości pasów, a niektóre mają otwór na worek, aby zmniejszyć ucisk na samą stomię.
Jak widać, akcesoria stomijne stanowią ważne uzupełnienie podstawowego sprzętu. Dzięki nim można indywidualnie dopracować cały system tak, by był szczelny, wygodny i bezpieczny dla skóry. Większość z tych produktów (pasty, pierścienie, chusteczki, spraye itp.) jest dostępna w sklepach medycznych, takich jak sklep Medicus, oferujących kompleksowe zaopatrzenie dla stomików. W razie wątpliwości warto skonsultować się z doświadczonym personelem – wykwalifikowana pielęgniarka stomijna lub konsultant w sklepie doradzi, które akcesoria mogą rozwiązać dany problem. Kompletny zestaw produktów stomijnych pod ręką daje stomikowi poczucie bezpieczeństwa i pozwala skupić się na codziennym życiu, zamiast na obawach związanych ze stomią.
Najczęstsze problemy stomików podczas użytkowania sprzętu
Mimo coraz lepszej jakości wyrobów stomijnych, wielu użytkowników boryka się na początku z różnymi problemami. Część z nich wynika z błędów w doborze lub obsłudze sprzętu, inne są efektem naturalnej reakcji organizmu. Ważne, by nie zniechęcać się początkowymi trudnościami – niemal na każdy problem znajdzie się rozwiązanie, czy to przez zmianę nawyków, dodatkowe akcesoria, czy modyfikację sprzętu. Oto problemy, z którymi najczęściej spotykają się stomicy, oraz wskazówki, jak sobie z nimi radzić:
Kłopoty z doborem odpowiedniego sprzętu
Pierwszym wyzwaniem dla nowego stomika jest wybór właściwego sprzętu stomijnego. Na rynku jest wiele marek i typów worków oraz akcesoriów, co może wprowadzać dezorientację. Niewłaściwie dobrany worek stomijny lub płytka mogą powodować dyskomfort, przeciekanie czy podrażnienia. Częstym błędem jest np. używanie worka o złym rozmiarze otworu – gdy otwór w przylepcu jest za duży w stosunku do średnicy stomii, fragment odkrytej skóry styka się z drażniącą treścią jelitową, co szybko prowadzi do uszkodzeń naskórka. Z kolei zbyt mały otwór może uciskać stomię i powodować ból lub mikrokrwawienia. Również decyzja między systemem jedno- a dwuczęściowym bywa trudna – każdemu może odpowiadać coś innego.
Jak rozwiązać ten problem? Przede wszystkim warto korzystać z porad specjalistów. Pielęgniarka stomijna odwiedzająca pacjenta po operacji nauczy podstaw obsługi sprzętu i pomoże dobrać odpowiedni rodzaj worka oraz akcesoriów. Można również poprosić o próbki produktów różnych producentów – wielu z nich oferuje bezpłatne próbki swoich worków i przylepców, aby stomik mógł przetestować, co mu pasuje. W sklepie Medicus czy innych sklepach medycznych personel także służy pomocą w doborze – mają wiedzę o asortymencie i doświadczenie z opiniami innych pacjentów. Kluczem jest indywidualizacja – nie ma jednego uniwersalnego najlepszego sprzętu dla wszystkich, dlatego czasem trzeba wypróbować kilka opcji. Gdy już znajdziesz konfigurację idealną dla siebie (rodzaj worka, średnica otworu, odpowiednie akcesoria), codzienne funkcjonowanie stanie się o wiele łatwiejsze.
Nieszczelność i wycieki (podciekanie)
Przeciekanie treści jelitowej lub moczu spod przylepca to prawdopodobnie najbardziej stresujący problem stomika. Nieszczelny sprzęt prowadzi do sytuacji, gdy zawartość worka wydostaje się na skórę, powodując zabrudzenie, nieprzyjemny zapach i podrażnienia. Do przeciekania może dojść z wielu powodów: źle docięty lub niedopasowany otwór w płytce, nierówności skóry (fałdki, blizny) powodujące szczeliny pod przylepcem, zbyt pełny worek, oderwanie się fragmentu przylepca przy ruchu, czy nawet „zassanie” worka (próżnia w środku, która utrudnia spływanie treści na dno). Każdy wyciek budzi zrozumiały niepokój – obawiamy się o ubrudzenie odzieży, krępuje nas ewentualny zapach i dyskomfort na skórze.
Jak sobie radzić z nieszczelnością? Po pierwsze, jeśli problem się powtarza, warto przeanalizować przyczynę. Sprawdź, czy otwór w przylepcu jest dopasowany – zaznaczaj kształt stomii na specjalnej folii dołączonej do sprzętu i docinaj precyzyjnie (przydać się mogą dobre nożyczki stomijne). Jeśli wokół stomii są nierówności lub blizny, zastosuj pasty uszczelniające lub pierścienie – wypełnią one przestrzenie, przez które mogła przeciekać treść. Upewnij się, że skóra przed naklejeniem płytki jest dokładnie oczyszczona, odtłuszczona i sucha – wilgoć (np. po kąpieli lub pot) bardzo osłabia przyczepność kleju. Nie stosuj pod przylepiec tłustych kremów czy maści (chyba że gojące zalecone przez lekarza na konkretne rany, ale wtedy skonsultuj, czym je zabezpieczyć) – tłusta warstwa powoduje, że nic się nie trzyma skóry. Jeśli wyciek następuje, gdy worek jest zbyt pełny lub powstaje w nim próżnia, staraj się opróżniać worek na czas (nie dopuszczaj, by wypełnił się po brzegi). Przy tendencji do próżni w worku (tzw. efekt przyklejania się worka do stomii i zalegania treści u góry) możesz po przyklejeniu nowego worka wpuścić do środka odrobinę powietrza, aby worek nie był całkiem płaski – łatwiej wtedy zawartość spływa na dno. Pomocne bywają też specjalne lubrykanty do worków, które aplikuje się wewnątrz; ułatwiają one ściekanie stolca w worku i zapobiegają przyklejaniu się mas do jego ścianek.
Jeśli mimo starań przeciekanie zdarza się nagminnie, warto skonsultować się z pielęgniarką stomijną – być może trzeba zmienić rodzaj sprzętu (np. na inny kształt płytki, użyć sprzętu wypukłego lub innego rozmiaru). Każdy wyciek to sygnał, że coś w systemie warto usprawnić, ale na szczęście dostępne są różne rozwiązania i z czasem dojdziesz do wprawy w zapobieganiu tak nieprzyjemnym sytuacjom.
Podrażnienia i problemy skórne wokół stomii
Stan skóry wokół stomii to ważny wyznacznik komfortu stomika. Niestety, nawet do 2/3 osób ze stomią doświadcza jakichś problemów skórnych w tej okolicy. Skóra na brzuchu bywa narażona na ciągły kontakt z klejem, częste odrywanie przylepca, a w razie nieszczelności – na drażniące działanie treści jelitowej pełnej enzymów trawiennych. Typowe problemy to zaczerwienienie, wysypka, swędzenie, a nawet nadżerki czy ranki. Kontaktowe zapalenie skóry może wystąpić, gdy treść jelitowa podcieka i długotrwale drażni naskórek – objawia się mocnym zaczerwienieniem, pieczeniem, sączeniem się skóry. Z kolei mechaniczne uszkodzenia skóry zdarzają się przy agresywnym odrywaniu przylepca lub częstych zmianach worka bez zabezpieczenia – skóra może ulec obtarciom, mikrourazom, co otwiera drogę bakteriom i grzybom. Ciepłe, wilgotne środowisko pod workiem sprzyja też czasem rozwojowi infekcji: pojawić się może grzybica skóry (czerwone, swędzące plamki, czasem z krostkami) lub infekcja bakteryjna (ropne wypryski, ból). Innym częstym zjawiskiem jest zapalenie mieszków włosowych – jeśli owłosienie na brzuchu nie jest dokładnie zgolone przed naklejeniem przylepca, odrywanie go może powodować wrastanie włosków i stan zapalny mieszków (małe czerwone krostki, bolesne i ropiejące).
Jak dbać o skórę i zapobiegać podrażnieniom? Kluczowa jest właściwa higiena i pielęgnacja skóry przy każdej zmianie sprzętu. Myj skórę ciepłą wodą i osuszaj delikatnie, unikając mocnego pocierania. Jeśli używasz mydła, to tylko bezzapachowego i niedrażniącego, po czym dokładnie spłucz resztki (wielu stomików poleca jednak samą wodę lub specjalne środki myjące do skóry wokół stomii, aby nie zostawiać osadu). Golenie włosków na brzuchu (maszynką elektryczną lub jednorazową z pianką, bardzo ostrożnie) co jakiś czas może zapobiec zapaleniu mieszków – golenie wykonuj w przerwie, gdy sprzęt jest zdjęty, uważając by nie skaleczyć okolic stomii. Stosuj wspomniane wcześniej spraye barierowe – tworzą one warstwę ochronną i w znacznym stopniu chronią przed podrażnieniem przez enzymy i klej. Każde podrażnienie skóry warto na chwilę „przewietrzyć” – jeśli to możliwe, daj skórze kilka minut odpoczynku bez przyklejonego worka (np. podczas wymiany, gdy leżysz na łóżku podkładając pod stomię chłonny gazik). Gdy pojawią się zmiany skórne, reaguj od razu: użyj pudru stomijnego na sączące miejsca, by osuszyć i zagoić naskórek, lub zastosuj maść zaleconą przez lekarza (tylko pamiętaj, by przed naklejeniem nowego worka usunąć nadmiar maści i zabezpieczyć skórę sprayem barierowym, inaczej przylepiec się nie przyklei). Jeśli podejrzewasz infekcję grzybiczą lub bakteryjną – skóra mocno piecze, są krosty, treść ropna – skontaktuj się z lekarzem, który przepisze odpowiednie leczenie (np. krem przeciwgrzybiczy lub antybiotykowy). W międzyczasie często zmieniaj sprzęt, utrzymuj maksymalną suchość i czystość.
Wiele problemów skórnych wynika też z nieodpowiedniej techniki odklejania worka. Nigdy nie zrywaj go gwałtownie! Najlepiej jedną ręką przytrzymuj skórę (napinając ją lekko w przeciwną stronę), a drugą powoli odklejaj przylepiec od góry do dołu lub z boku, używając ewentualnie sprayu do usuwania przylepca. Cierpliwość i delikatność zapobiegną uszkodzeniom. Pamiętaj, że zdrowa skóra to podstawa – jeśli będzie bardzo podrażniona, nawet najlepszy worek nie utrzyma się dobrze. Dlatego profilaktyka (bariera ochronna, właściwe oczyszczanie i osuszanie, akcesoria uszczelniające) jest tu nieoceniona.
Odklejanie się worka lub płytki
Zdarza się, że worek stomijny odkleja się samoistnie lub brzeg płytki zaczyna odstawać od skóry zanim minie zalecany czas noszenia. Taka sytuacja może prowadzić do wycieków, ale bywa też problemem samym w sobie – stomik traci poczucie bezpieczeństwa, boi się, że sprzęt spadnie. Przyczyny odklejania mogą być różne: nadmierna potliwość sprawiająca, że klej się rozmiękcza; źle przygotowana skóra (np. pozostałości kremu lub wilgoć); intensywny ruch, rozciąganie skóry (np. ćwiczenia, schylanie się – skóra na brzuchu pracuje i jeśli płytka jest sztywna, może się odklejać na brzegach); albo zbyt długie noszenie tego samego przylepca poza zalecany czas. Często nowicjusze mają problem z odklejaniem, bo uczą się dopiero optymalnej techniki przyklejania sprzętu.
Jak zwiększyć przyczepność i pewność sprzętu? Najpierw upewnij się, że nakładasz sprzęt na czystą, suchą skórę. Możesz dodatkowo użyć chusteczki odtłuszczającej (są takie w ofercie akcesoriów stomijnych) przed przyklejeniem płytki. Jeśli pocisz się, rozważ stosowanie paska mocującego lub elastycznego pasa stomijnego w trakcie aktywności – będą trzymać brzegi przylepca. W dni gorące warto pozwolić skórze dobrze wyschnąć po prysznicu i ewentualnie użyć antyperspirantu w okolicy brzucha (tylko nie bezpośrednio na skórę pod przylepiec, raczej obok, by zmniejszyć ogólną potliwość). Gdy brzeg płytki zaczyna się odklejać, nie czekaj aż połowa się odklei – zabezpiecz to miejsce półpierścieniem/paskiem mocującym. Naklejenie takiego wzmacniającego plastra wydłuży czas noszenia sprzętu i zapobiegnie powiększaniu się odklejenia. Są także dostępne kleje w sprayu lub w tubce do przymocowania sprzętu – działają jak dodatkowy klej na skórę lub zwiększają lepkość istniejacego przylepca. Możesz spryskać nimi skórę (jeśli to spray klejący) przed przyklejeniem worka albo nanieść trochę kleju na odchodzący brzeg i docisnąć.
Jeśli problemem jest intensywny ruch (np. sport, taniec, praca fizyczna), to oprócz paska warto wybrać sprzęt elastyczny, dopasowujący się do ciała. Niektóre nowoczesne przylepce są wykonane z elastycznych materiałów i “pracują” razem ze skórą – nie odstają tak łatwo. Warto dopytać w sklepie o linie produktów dla aktywnych. Na noc zaś, gdy ciało się rozluźnia, a my zmieniamy pozycje, również zadbaj o dobre przyklejenie – jeśli wiesz, że masz tendencję do odklejania, zastosuj na noc dodatkowe paski mocujące dla spokojnego snu. Po pewnym czasie nabierzesz wprawy w zakładaniu worka pod odpowiednim kątem i dociskaniu go (lekko ogrzany przylepiec w dłoniach też lepiej łapie temperaturę skóry i trzyma mocniej). Regularna praktyka i korzystanie ze wspomagających akcesoriów sprawią, że odklejanie będzie rzadkością.
Nieprzyjemny zapach
Wrażliwość na zapach wydalin to częsty problem natury psychologicznej i praktycznej. Każdy człowiek wydala treści, które nie pachną fiołkami – to normalne. Jednak stomicy obawiają się, że zapach z worka będzie wyczuwalny dla otoczenia. Dobrze założony, szczelny worek stomijny z filtrem zwykle neutralizuje większość zapachów na co dzień. Problem pojawia się przy opróżnianiu lub wymianie worka – wtedy zapach może być intensywny, a dla samego stomika bywa to krępujące (zwłaszcza w publicznej toalecie czy w domu przy rodzinie). Czasem też, jeśli sprzęt jest nieszczelny albo filtr węglowy przestanie działać (zatka się wilgocią), zapach może wydobywać się przez otworki filtra lub nieszczelność. Niektórzy stomicy skarżą się, że mimo szczelności przy ruchach ciała czasem czują lekki zapach – zwykle wiąże się to z gazami i chwilowym ujściem powietrza przez filtr.
Jak zminimalizować problem zapachu? Po pierwsze, stosuj worki z filtrem węglowym, który pochłania zapachy i redukuje gazy. Jeśli masz worek bez filtra lub filtr został zaklejony (czasem stomicy zaklejają filtr na noc lub gdy mają biegunkę, by uniknąć wyciekania przez niego), to pamiętaj o wypuszczaniu gazów manualnie od czasu do czasu, bo inaczej worek może się uwypuklić i w końcu puścić trochę powietrza bokami, co bywa czuć. Przy opróżnianiu worka otwartego warto używać neutralizatora zapachów – kilka kropel wlanych do środka worka przed jego otwarciem sprawi, że zawartość mniej cuchnie. Dostępne są neutralizatory bezzapachowe (po prostu wiążą lotne związki) lub o lekkim miętowym zapachu maskującym. Możesz także nosić przy sobie odświeżacz powietrza w sprayu do toalety – to dla komfortu psychicznego, że po skorzystaniu z łazienki zostawisz ją w dobrym stanie. W domu trzymaj zapas szczelnych woreczków na zużyte worki, aby po wymianie szybko zamknąć zużyty worek w osobnym woreczku – to zablokuje rozchodzenie się zapachu, zanim wyrzucisz go do śmieci.
Czasem dieta również wpływa na zapach stolca. Pewne pokarmy (np. cebula, czosnek, kapusta, ryby, niektóre przyprawy) mogą potęgować nieprzyjemną woń. Jeśli zauważysz, że po konkretnych daniach zapach jest wyjątkowo trudny, spróbuj modyfikować dietę lub spożywać te pokarmy w mniejszych ilościach, zwłaszcza gdy wiesz, że czeka Cię sytuacja, w której zapach byłby bardzo niepożądany (np. wizyta, podróż). Pamiętaj jednak, że całkowicie bezzapachowej stomii nie da się mieć – to wciąż procesy trawienne. Ale przy zachowaniu higieny, używaniu nowoczesnych worków z filtrami i neutralizatorów naprawdę na co dzień osoby postronne nie powinny nic czuć. Często lęk „czy czuję ode mnie” jest bardziej w głowie stomika niż rzeczywistością – dobrze zabezpieczony worek nie przepuszcza zapachów podczas normalnego noszenia.
Nadmierne gazy i „balonowanie” worka
Wiele osób po operacji stomii zmaga się z wzmożoną produkcją gazów w przewodzie pokarmowym. Powody mogą być różne – zmiana diety, antybiotykoterapia, połknięte powietrze, reakcja jelit na zabieg. Gazy zbierające się w worku stomijnym powodują tzw. balonowanie worka, czyli jego widoczne nabrzmienie. Worek wypełniony gazem staje się bardziej napięty, może odstawać od brzucha i zwracać uwagę przez ubranie. Co więcej, nagromadzone gazy zwiększają ryzyko odklejenia się worka (ciśnienie napiera na przylepiec) albo znalezienia sobie ujścia – zwykle poprzez filtr (co może spowodować wydostanie się zapachu) lub minimalne szczeliny. Balonowanie jest więc nie tylko problemem estetycznym, ale i praktycznym.
Jak zmniejszyć problem gazów? Po pierwsze, używaj worków z dobrym filtrem. Filtr z węglem aktywnym będzie stopniowo przepuszczał gazy na zewnątrz neutralizując zapach – dzięki temu worek nie powinien się nadmiernie nadymać. Jednak filtry mają ograniczoną przepustowość; jeśli gazów jest bardzo dużo w krótkim czasie, nie nadążą ich odprowadzać. Dlatego ważna jest dieta stomika: obserwuj, po jakich produktach masz wzdęcia i staraj się ich unikać lub ograniczać. Typowo wzdymają: warzywa strączkowe (fasola, groch), kapusta, brokuły, cebula, gazowane napoje, a nawet produkty mleczne (jeśli masz nietolerancję laktozy). Każdy organizm jest inny – prowadź mały dziennik dietetyczny, by odkryć, co Ci szkodzi. Jedz regularnie, w spokojnym tempie, unikaj połykania powietrza (nie żuj gumy, staraj się nie mówić podczas jedzenia). Czasem lekarz może zalecić simetikon lub inne preparaty na wzdęcia, jeśli problem jest nasilony. Gdy czujesz, że worek już się wypełnił gazem, nie czekaj – upuść gazy. Jeśli masz worek otwarty, to proste – idziesz do toalety i dyskretnie wypuszczasz powietrze przez otwór. Przy workach zamkniętych musisz niestety odkleić i zmienić worek na nowy, więc tym bardziej warto działać zapobiegawczo, zanim balonowanie stanie się duże.
Dla niektórych rozwiązaniem nocnego balonowania jest wspomniane zaklejenie filtra specjalnymi naklejkami na noc i podłączenie do worka tzw. odpowietrznika lub po prostu stosowanie worka otwartego z lekkim odchyleniem zaworka (trzeba to robić bardzo ostrożnie, aby nie dopuścić do wycieku). Jednak takie działania najlepiej konsultować z pielęgniarką, by zachować pełne bezpieczeństwo. W normalnych warunkach odpowiednia dieta i dobre filtry powinny znacząco ograniczyć problem. Pamiętaj również, że gazy to naturalna część trawienia – zupełnie ich wyeliminować się nie da. Z czasem nauczysz się radzić sobie z tym i planować posiłki tak, by unikać kłopotliwych sytuacji (np. nie jeść „wzdymającego” obiadu tuż przed ważnym spotkaniem).
Życie ze stomią początkowo może wydawać się trudne, ale z każdym dniem nabiera się wprawy w obsłudze sprzętu. Współczesne wyroby stomijne są projektowane tak, by maksymalnie ułatwić funkcjonowanie – są coraz bardziej dyskretne, przyjazne dla skóry i proste w użyciu. Kluczem do sukcesu jest edukacja i otwartość na korzystanie z dostępnych rozwiązań. Jeśli napotykasz problem, pamiętaj, że prawdopodobnie wielu stomików przed Tobą miało podobny kłopot i znaleziono już sposób, by go rozwiązać. Nie bój się pytać lekarza, pielęgniarki stomijnej czy doświadczonych doradców w sklepie medycznym o radę. Dzięki odpowiednio dobranym produktom i kilku trikom użytkowanie sprzętu stomijnego staje się rutyną, a Ty możesz prowadzić pełne, aktywne życie, nie martwiąc się zanadto o swoją stomię. Żadna przeszkoda nie jest nie do pokonania – ważne, by wiedzieć, gdzie szukać pomocy i z jakich udogodnień korzystać. Powodzenia na nowej drodze życia ze stomią!
